Marktliberalisering en ontbundeling: waarom je zelf je leverancier kiest

Van geïntegreerde monopolies naar concurrerende markten

Gedurende een groot deel van de 20e eeuw domineerden verticaal geïntegreerde nutsbedrijven de Europese elektriciteitssector: bedrijven die productie, net en klantrelatie tegelijk bezaten. In België was dat geen klassiek overheidsbedrijf: Electrabel en de intercommunales waren grotendeels privaat of gemengd. Prijzen en investeringen waren daardoor grotendeels administratief bepaald, niet marktgedreven.

Vanaf midden jaren 1990 dwongen opeenvolgende EU-energiepakketten de lidstaten tot vier grote stappen: productie en levering openstellen voor concurrentie, monopolienetten ontbundelen van de concurrerende activiteiten, niet-discriminerende toegang van derden tot transmissie en distributie garanderen, en toewerken naar één interne energiemarkt. Richtlijn 96/92/EG startte met boekhoudkundige ontbundeling. Richtlijn 2003/54/EG maakte volledige vrije leverancierskeuze mogelijk. Richtlijn 2009/72/EG verplichtte ownership unbundling van de TSO. Het uiteindelijke doel was efficiëntie, innovatie, grensoverschrijdende handel en keuzevrijheid voor jou als consument, terwijl de netten zelf gereguleerde natuurlijke monopolies bleven.

Ontbundeling in de praktijk

Productie is vandaag concurrerend, met marktprijzen, PPA's en waar van toepassing capaciteitsmechanismen. Groothandel gebeurt via beurzen en OTC. Levering aan eindklanten verloopt via klantcontracten onder een vergunningsstelsel. Transmissie blijft daarentegen een natuurlijk monopolie, geëxploiteerd door een onafhankelijke transmissienetbeheerder tegen gereguleerde tarieven. Distributie is eveneens een natuurlijk monopolie, beheerd door regionale distributienetbeheerders, ook tegen gereguleerde tarieven.

Juridische en functionele ontbundeling betekent concreet dat de netbeheerder de eigen productie- of leveringstak niet mag bevoordelen ten opzichte van concurrenten, ook al zaten die vroeger binnen hetzelfde bedrijf. Onafhankelijke regulatoren stellen de nettarieven vast, of keuren ze op zijn minst goed, en zien toe op eerlijke toegangsregels voor alle marktpartijen.

Belgische institutionele kaart

De Belgische Elektriciteitswet van 29 april 1999 zette de Europese kaders om. Elia is sinds 2002 de transmissienetbeheerder, verantwoordelijk voor het hoogspanningsnet en de systeembalans. Elia is ownership unbundled: CREG certificeerde dat op 6 december 2012. De retailmarkt ging regionaal open: Vlaanderen op 1 juli 2003, Brussel en Wallonië op 1 januari 2007. Distributie gebeurt door regionale netbeheerders: Fluvius in Vlaanderen, Sibelga in Brussel, en ORES en RESA onder andere in Wallonië. CREG is de federale regulator. VREG, Brugel en CWaPE zijn respectievelijk de regionale regulatoren voor Vlaanderen, Brussel en Wallonië. De Belgische groothandelsbeurs heette tot 2015 Belpex; sindsdien is EPEX SPOT, naast andere Europese beurzen, de centrale market coupling-interface voor groothandel.

Nettarieven, aansluitingsregels en het retailmarktontwerp die jij ziet kunnen daardoor per regio verschillen, ook al zijn groothandel en transmissiebalancering nationaal en Europees gekaderd.

Concurrentie is per ontwerp onvolledig

Zuivere, textbook-concurrentie is zeldzaam in kapitaalintensieve energiesystemen. Regulatoren monitoren daarom voortdurend marktconcentratie, groothandelsmarges en toetredingsdrempels voor nieuwe spelers. Netten blijven monopolies per definitie; productie en retail kunnen nog steeds relatief geconcentreerd zijn bij een beperkt aantal grote spelers. Beleidsinstrumenten zoals transparantieverplichtingen, marktmonitoring, capaciteitsmechanismen en consumentenbescherming staan daarom naast pure marktprijzen.

Relevantie voor SEG en jou als klant

Ontbundeling verklaart waarom een VPP-operator of leverancier zoals SEG toegang kan hebben tot het net en tot de markten zonder zelf een kabel te bezitten, en waarom TSO-reserveproducten en beurshandel aparte commerciële interfaces zijn, los van de netaansluitingsprocessen bij je lokale distributienetbeheerder. Het is precies deze scheiding die het mogelijk maakt dat een onafhankelijke speler zoals Smart-E-Grid jouw batterij kan koppelen aan groothandelsmarkten, zonder daarvoor zelf infrastructuur te moeten bouwen.